nieuws en artikelen Allez Zimbabwe? Aller Mugabe!
‘Vis rot vanaf de kop’
Ruim een kwart eeuw na de onafhankelijkheid staat het land van Robert Mugabe aan de rand van de afgrond. Miljoenen mensen vluchten weg, landbouw en economie storten in, de inflatie groeit duizelingwekkend snel, het volk lijdt honger. Het regime houdt zich op de been met corruptie en naakte terreur. Hoe is het eigenlijk zover kunnen komen?
Door Hans van Scharen
Gepubliceerd in MO mei 2007
‘Ladies and gentlemen, Bob Marley and The Wailers’. Het zijn zowat de eerste officiële woorden die op 18 april 1980 klinken in het onafhankelijke Zimbabwe, minuten nadat de vlag van Rhodesië is gestreken en de nieuwe is gehesen.
Marley, toen ’s werelds grootste superster uit de Derde Wereld, moest er niet lang over nadenken toen twee heren uit Zimbabwe hem in zijn kantoor in Kingston Jamaica kwamen vragen of hij met zijn groep tijdens de officiële onafhankelijkheidsviering wilde optreden. Hij beschouwde de invitatie als een enorme eer en betaalde alles uit eigen zak. Het leek een logisch gevolg: zijn nummer Zimbabwe was jarenlang hét strijdlied voor de gewapende guerilla van de Zimbabwe National Liberation Army (Zanla).
Het is niet moeilijk je voor te stellen hoe ‘de Zanla’s’ in de bush luisterden naar hun kleine transistorradio en meezongen met Marley’s inspirerende zanglijnen: ‘Africans a-liberate (Zimbabwe), yeah!’
Maar dat er iets scheef zat werd Marley en de zijnen al duidelijk in die eerste uren na de onafhankelijkheid. Niemand had Marley verteld dat ze meteen na de plechtigheid in het Rufaro Stadium helemaal niet voor het volk zouden spelen, maar voor een select publiek uit de politiek, het bedrijfsleven, media, voor hoogwaardigheidsbekleders als Mugabe, de Britse prins Charles en de Indiase Indira Gandhi. Dat was niet wat de revolutionaire rasta’s – die net hun plaat Survival uit hadden – in gedachten hadden. Net zomin als de duizenden boze en nét onafhankelijk geworden Zimbabwanen, die buiten het stadion stonden en Marley ook wilden zien. Dus meteen na de start van het concert braken ze het hek open en stormden naar binnen.
Er werd met traangas op de demonstranten geschoten. Bevangen door het bijtende gas moest de groep het podium weer verlaten. Wat een feest had moeten zijn, werd een anarchistische chaos. En die chaos werd pas bedwongen toen de Zanla-guerrilleros door het stadion marcheerden.
Volgens de overlevering stond Marley weer als eerste weer op het podium en schreeuwde ‘Freedom’. Waarop een omroeper met benepen Brits accent ‘Bob Marley, u heeft nog exact twee minuten over.’ De groep trok zich er niets van aan, zette het nummer War in en eindigde pas twintig minuten later met de hit Zimbabwe. Of Prins Charles het refrein ook meezong is niet geweten, maar toch zeker bijna het hele stadium.
De volgende dag speelden The Wailers nog een concert voor 100.000 dol enthousiaste gewone mensen. Zo leek de onafhankelijkheid van Zimbabwe toch nog feestelijk te beginnen. Maar volgens getuigen was Marley er vreemd genoeg niet bij tijdens dat concert. Hij zong futloos en mat. Volgens intimi zat hij zwaar in zijn maag met het traangas-incident. Een aanbod om nog meer optredens te doen sloeg hij om nog andere redenen af. Achter de schermen bleek dat medewerkers van Mugabe aan de organisator duidelijk maakten dat het niet kon dat Marley via affiches als een grotere man werd weerspiegeld dan Mugabe. The Wailers verlieten ijlings het land dat ze zelf zo enthousiast bezongen.
Tussen 18 april 1980 en 18 april 2007 is er een lange, turbulente weg afgelegd door vader des vaderlands Mugabe. Maar het aantal mensen dat hem nog echt, zoals in het begin, respecteert is bijzonder klein geworden, zo stelt emeritus hoogleraar Luc Huyse, die het land middels meerdere bezoeken goed kent. Huyse: ‘Mugabe’s regime overleeft enkel nog dankzij corruptie en terreur. Er is een groep die afhankelijk is van Mugabe’s overleven: niet alleen diens familie en clan, maar ook militairen, hoge ambtenaren, rechters. De ‘green bombers’, de privé-militie van Mugabe verdienen tien keer zoveel als een dokter.’
Koude oorlog
Hoewel Mugabe’s ‘obsessie voor macht’ – zoals schrijver Wole Soyinka onlangs zei – de doorslaggevende rol speelt, heben ook buitenlandse mogendheden hun aandeel in de afgang van Zimbabwe. Huyse schreef: ‘Bij uitbreiding draagt ook de Afrikaanse Unie en haar onbegrijpelijke solidariteit met Mugabe schuld. Thabo Mbeki, de president van Zuid-Afrika, speelt daarin een donkere rol. Hij bewijst lippendienst aan het idee van een democratisch Afrika, maar spaart Mugabe. Ook westerse landen gaan niet vrijuit. De Franse president Chirac blijft het officiële zimbabwe uitnodigen op de Frans-Afrikaanse hoogmissen die hij organiseert. Portugal denkt er zelfs aan om Mugabe te inviteren voor de EU-Afrikatop van komende november. Wat erger is: we slagen er maar niet in om passend in, te grijpen als er weer een land afglijdt naar wat een falende staat heet. De knipperlichten zijn niet te missen. Maar Zimbabwe komt niet voor op de geopolitieke agenda van de VS en de EU. En België? Dat heeft enkele maanden geleden zijn ambassade in Harare gesloten. Ook schuldig verzuim weegt zwaar.’
Pascal Richard van de ngo-koepel Zimbabwe Watch: ‘Veel linkse bewegingen en regeringen hebben te blind in Mugabe geloofd. Al twee jaar na de onafhankelijkheid werden in het zuiden mensen van de oppositie in elkaar geslagen en waren er de moordpartijen in Matabeleland waarbij zeker 20.000 doden vielen. Misschien wisten sommige ngo’s daar toen niet van, maar westerse regeringen zeker wel.’
Wilf Mbanga, hoofdredacteur van de in Londen geproduceerde krant The Zimbabwean, is het er volstrekt mee eens. Vele jaren nadat hij Mugabe in 1974 had ontmoet, waren zij intieme vrienden (Mbanga was 27 en Mugabe al 50 jaar): ‘We zaten vaak thuis bij Mugabe en zongen samen liedjes. Nee, geen Bob Marley, wel country&western! Mugabe sprak begeesterd over mensenrechten, vrijheid, onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen. Achteraf waren er al vrij snel signalen dat hij geen echte democraat was. Maar we keken niet nauwkeurig. Toen ons land nog Rhodesië heette, zeiden de blanke heersers dat ‘wij Afrikanen onszelf niet konden besturen’. Dus hadden we collectief de neiging om na de onafhankelijkheid bepaalde gemene trekjes van de nieuwe heersers niet te willen zien. In die eerste jaren hield iedereen van Mugabe. Wij wilden zo graag dat de blanke overheersers ongelijk zouden krijgen. Wij wilden zó graag dat Mugabe en zijn revolutie zou slagen.’
Wilf Mbanga zegt eerlijk dat zijn ogen pas heel langzaam zijn open gegaan: ‘Mugabe’s dorst naar macht was eigenlijk al heel snel duidelijk. En bovendien zeg ik nu dat er eigenlijk nooit echt socialistisch beleid is gevoerd. Wel veel retoriek.’
Richard: ‘In het begin ging er nog wel veel geld naar bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg, maar al vrij snel ging er steeds meer geld naar het veiligheidsapparaat en het leger. En begon het wanbeheer van de overheid.’
In de praktijk bleek de socialistische solidariteit met Mugabe niet erg vurig, stelt Richard: ‘Hij voerde een ‘look east’ politiek en zocht steun bij China, Iran, Maleisië en Libië. Er kwamen veel beloften maar daar bleef het vaak bij. Sommige landen gaven leningen om militair materiaal te kopen. Er was wel steun van communistische regimes als in China, maar die steun werd na de val van de Muur en het einde van Koude Oorlog minder en ook minder ideologisch.’
Huyse schreef recent over de invloed van buitenlandse mogendheden: ‘En dan is er de economische oorlog om grondstoffen. Ook die bestendigt in veel Afrikaanse landen de aanwezigheid van oorlog, wreedheid en corruptie. (…) De honger naar energie, waarmee China worstelt, drijft die nieuwe grootmacht naar Afrika. Daarbij stelt het geen vragen over wat zijn militaire hulp in ruil voor grondstoffen kan en zal aanrichten.’ In ruil voor militaire steun dreigt Zimbabwe ook nog zijn grondstoffen te verkwanselen.
‘Tussen 2001 en 2006 heb ik dat aanvankelijk relatief rijke en democratische land driemaal bezocht. Ik heb het in een ongelooflijk ritme zien wegzakken in een moeras van armoede en autoritarisme. Natuurlijk zijn president Mugabe en zijn clan de motor van dit proces. Maar dat de president kan doen wat hij doet, is mede te danken aan, opnieuw, China. Dat levert wapens en traint de oproerpolitie, hét instrument in de brutale vervolging van de oppositie. China is maar één van de partners in wat Mugabe de ruk naar het Oosten noemt. Ook Maleisië en Noord-Korea steunen hem. Zonder die hulp zou Zimbabwe veel leed bespaard blijven.’
Het Nederlandse europarlementslid Thijs Berman (PvdA) klaagt aan dat buitenlandse invloed ook nu nog funest is voor het verzet tegen de dictatuur: ‘Er is een onafhankelijk radiostation, erg belangrijk voor een land met veel analfabeten, dat uitzendt via Madagascar Maar die uitzendingen wordt door de autoriteiten in Harare voortdurend onbeluisterbaar gemaakt, met apparatuur die is geschonken door China en gekocht bij het Frans-Nederlandse defensiebedrijf Thales.’
Maar is het land niet nog meer de dieperik in gesleurd toen het de gewraakte structurele aanpassingsprogramma’s (SAP) van Wereldbank en Internationaal Munt Fonds (IMF) moest uitvoeren? IMF en Wereldbank erkennen nu zelf dat die SAP’s vaak een nefaste uitwering hebben gehad op de stabiliteit van arme landen. Richard: ‘Dat is op zich wel een argument. Maar de ironie van Mugabe is wel dat hij zich altijd, en nu nog, als een links politicus presenteerde. Terwijl het Mugabe zélf was die eind jaren tachtig de rechts-liberale steun van Wereldbank en IMF is gaan zoeken. Zimbabwe had cash nodig.’
Mbanga: ‘In het begin waren er veel donors: de VS, Groot-Brittannië, Italië, Nederland. Er kwam veel geld binnen en er werden wegen en dammen aangelegd.. Maar ook de schulden stapelden zich op. En met de invloed van IMF en Wereldbank begon het ook sociaal bergaf te gaan. Maar de overheid verklaarde toen dat de SAP’s van eigen makelij waren en dat ze hun condities hadden afgedwongen bij IMF en Wereldbank. Dat was valse trots en opnieuw retoriek. De vakbonden en zelfs mensen uit Mugabe’s Zanu-partij waren er fel tegen en verklaarden dat hij zijn socialistische principes verliet. Die kritiek werd hen niet in dank afgenomen.’
Implosie
Mbanga: ‘De echte economische ineenstorting begon toen in 1997 de oorlogsveteranen hun onvrede massaal uitten. Ze marcheerden naar de residentie van Mugabe, waar ze vergaderden. Na afloop betaalde Mugabe hen miljoenen dollars, wat al snel leidde tot een enorme inflatie. Mensen verloren hun spaargeld.’ De inflatie bedraagt intussen zo’n 4000 procent.
Volgens Mbanga is Mugabe al jaren redelijk succesvol bezig om ‘de geesten van Afrikanen te vergiftigen’ met zijn tegen het neo-kolonialisme gerichte retoriek: ‘Mugabe verwijt iedereen alles, behalve zichzelf. Hij was echt geshockeerd toen de mensen zich in 1999 bij het referendum voor het eerst van hem afkeerden en hij verloor. Precies de volgende dag begon de invasie en inname van de 4000 blanke boerderijen door de oorlogsveteranen en mensen uit de entourage van Mugabe.’
Hoewel er iets te zeggen viel voor de herverdeling van landbouwgrond –één procent van de bevolking bezat 70 procent van de grond– had de manier waarop dat gebeurde de bekende desastreuze gevolgen. Het was een pure overlevingstactiek van een despoot in nood, stelt Mbanga: ‘Mugabe positioneert zich als de Afrikaanse leider die opkomt tegen het westers imperialisme en neokolonialisme. Het is één van de verklaringen waarom de Afrikaanse buurlanden Mugabe dit voorjaar, tijdens een vergadering van SADC in Tanzania, niet durfden terecht te wijzen. Zij zouden dan maar achter de agenda van het westen aanlopen.’
Huyse: ‘De schrik voor een totale implosie van het land en een nóg grotere vluchtelingenstroom, speelt ook een rol bij de houding van de SADC-landen. Een andere reden is dat sommige van die buurlanden landen op korte termijn zelf economisch beter worden van de ineenstorting van Zimbabwe. Zambia’s toeristische sector leeft enorm op, veel boeren zijn met al hun kennis naar Zambia gevlucht en het land heeft nu al de markt op het vlak van tabak en sierbloemen van Zimbabwe over genomen. Tot slot is er die Afrikaanse trots, waar Mugabe inderdaad op inspeelt én het traditionele respect voor bejaarde leiders.’
Volgens Mbanga heeft de macht bij Mugabe geleid tot een karakterwijziging, net als het huwelijk met zijn tweede vrouw Grace: ‘Zij heet de Afrikaanse Imelda Marcos. Mensen in zijn entourage hebben opgemerkt dat ze Mugabe in slechte zin beïnvloedde. Ze kleedde zich graag als prinses Diana en nam regelmatig het vliegtuig om in het buitenland te gaan shoppen. Ik herinner me een schandaal waarop ze in Zuid-Afrika op één weekend zo’n 40.000 euro uitgaf. Meer dan wat een gemiddelde Zimbabwaan in tien jaar verdient.’
Mbanga: ‘We zagen begin jaren negentig wel dat machthebbers openlijk corrupt waren. Maar ik geloofde niet dat Mugabe dat ook was. Intussen heeft Mugabe de grondwet al zeventien keer veranderd om aan de macht te kunnen blijven. Nu weten we dat Mugabe een ongelofelijke controlefreak is en dat er in Zimbabwe helemaal niets gebeurt zonder dat hij er van weet. Ja, nu weten we: de vis rot vanaf het hoofd.’
In 1997 ontvluchtte Mbanga Zimbabwe. Steeds vaker werden hij en ook vele andere journalisten en uitgevers bedreigd en opgepakt. Zelfs krantenverkopers van zijn populaire krant The Daily News ondervonden problemen. Mbanga: ‘Door op de trottoirs die krant te verkopen, belemmerden zij de doorgang van het verkeer. Dat gold natuurlijk niet voor de andere kranten.’ Een bomaanslag op de redactie van The Daily News was de druppel voor Mbanga: ‘In het begin was er sprake van onafhankelijke media, maar na verloop van tijd begon de overheid steeds meer te interveniëren.’
Grote artiesten hebben soms profetische gaven. Met de huidige situatie van het land in gedachten en de nefaste rol van kameraad Mugabe, krijgt de volgende strofe uit het lied Zimbabwe wel een bijzondere lading:
‘To divide and rule could only tear us apart;
In everyman chest, there beats a heart.
So soon we’ll find out who is the real revolutionaries;
And I don’t want my people to be tricked by mercenaries.’
Zou Marley nu anti-Mugabe liedjes zingen? Goed mogelijk, want Damian Marley, één van ’s mans meest succesvolle zonen besteedt in een recent nummer met rapper Nas aandacht aan ‘de schurk’ Mugabe. En weduwe Rita Marley stelde onlangs: ‘Bob zou zich totaal niet goed voelen over wat daar nu gebeurt. De onafhankelijkheid was voor ons een overwinning. Nu is Zimbabwe vooral een van de vele voorbeelden van slecht leiderschap in het continent.’